„Við verðum að fanga þessa frásögn og andagift“

Tveir félagar á ferð um fortíðina: Stefán Jón Hafstein og Aðalgeir á Mánárbakka hafa þekkst frá því Stefán var barn í sveit á Tjörnesi. Áratugum síðar hefur vináttan orðið að heimildamynd um einstakt ævistarf Aðalgeirs. Myndir/Aðsendar.

Tvær nýjar íslenskar heimildamyndir verða frumsýndar á Húsavík fimmtudaginn 10. september. Önnur þeirra fjallar um Aðalgeir á Mánárbakka og hið einstaka minjasafn sem hann hefur byggt upp á Tjörnesi, en frumsýninguna ber upp á 90 ára afmælisdag Aðalgeirs. Hin myndin fjallar um Safnasafnið á Svalbarðseyri og frumkvöðlana sem þar hafa varðveitt og miðlað íslenskri alþýðulist.

Stefán Jón Hafstein stýrir frásögn og viðtölum í myndunum en Óskar Páll Sveinsson annaðist kvikmyndatöku og klippingu. Þeir eru gamlir vinir og samstarfsmenn frá árum sínum á Rás 2.

Myndin um Aðalgeir nefnist Mánárbakki: Hérna týnist ekki tíminn. Hún er 35 mínútur að lengd og leiðir áhorfendur um safnið á Mánárbakka, gamla gula húsið Þórshamar og torfbæinn í túninu. Þar segir Aðalgeir frá fjölbreyttum safngripum og sögunum sem þeim fylgja.

Tengslin við Tjörnesið ná aftur til bernskunnar

Hugmynd Stefáns Jóns að myndinni á sér djúpar persónulegar rætur. Sem lítill drengur var hann þrjú sumur í sveit á landnámsjörðinni Máná hjá foreldrum Aðalgeirs og kynntist honum þar sem ungum bónda. Tengslin við Tjörnesið og fólkið á Mánártorfunni hafa haldist æ síðan.

Kveikjan að myndinni varð þó ekki fyrr en fyrir þremur eða fjórum árum, þegar Stefán Jón og eiginkona hans heimsóttu safnið enn á ný og nutu leiðsagnar Aðalgeirs.

„Þegar við komum út í bíl sögðum við einfaldlega: Heyrðu, við verðum að fanga þessa frásögn og andagift hjá honum, þetta er svo töfrandi,“ segir Stefán Jón.

Myndin sé þannig sprottin af áratugalangri persónulegri viðkynningu og því að hafa fylgst með safninu vaxa og þróast í gegnum tíðina.

Eins og tveir félagar á göngu

Upptökur fóru að mestu fram á einum löngum vinnudegi. Stefán Jón hafði kortlagt verkefnið og undirbúið vandlega áður en þeir Óskar Páll héldu norður. Óskar sneri síðar aftur til að taka viðbótarmyndir og klippti verkið eftir handriti Stefáns.

„Þetta er grasrótarverkefni unnið af vönum mönnum sem kunna til verka,“ segir Stefán Jón.

Hann segir vinnuna með Aðalgeiri hafa gengið eins eðlilega fyrir sig og vonast hafði verið eftir. Langvarandi kynni þeirra hafi gert samtalið afslappað og einlægt.

„Við náðum mjög vel saman við tökurnar og vorum eiginlega bara eins og tveir félagar á göngu í gegnum safnið. Ég vissi að hann kynni vel að segja frá.“

Stefán Jón vonast til að áhorfendur kynnist þeim sanna ástríðusafnara sem Aðalgeir hefur verið um áratugaskeið og sjái hversu stórkostlegur árangur ævistarf hans sé.

„Safnið er algjörlega einstakt á Íslandi og byggt upp af miklum eldhug og þrekvirki,“ segir hann og vonast jafnframt  til að fólk njóti heillandi frásagna af munum úr fortíðinni sem séu mörgum orðnir framandi.

Tvær myndir urðu til í einni ferð

Síðari heimildamyndin, sem er 45 mínútur að lengd, fjallar um Safnasafnið á Svalbarðseyri og var gerð í tilefni 30 ára afmælis þess árið 2025. Tilurð hennar var að nokkru leyti tilviljun.

Þegar ferðin á Tjörnes var í undirbúningi nefndi Stefán Jón við Magnhildi Sigurðardóttur og Níels Hafstein hjá Safnasafninu hvort þau væru tilbúin að leyfa þeim að gera stutta mynd um safnið. Þau tóku vel í hugmyndina og úr varð persónuleg innsýn í hugarheim þeirra, viðhorf til alþýðulistar og áratugalangt frumkvöðlastarf.

„Þannig urðu til tvær myndir úr ferð þar sem áformin voru aðeins að taka upp eina,“ segir Stefán Jón.

Þótt söfnin tvö séu mjög ólík segir hann þau eiga eitt mikilvægt sameiginlegt: ástríðuna sem býr að baki.

„Ég dái þessa ástríðu sem býr að baki hjá þessum tveimur ólíku söfnum. Þau eru mjög ólík en ástríðan að baki er söm.“

Báðar myndirnar eru nú alfarið í eigu safnanna og ráða þau hvernig þeim verður miðlað í framtíðinni, hvort sem það verður á netinu eða í gegnum sjónvarpsstöðvar. Stefán Jón lýsir myndunum sem virðingarvotti og gjöf til safnanna til framtíðar.

Myndin um Aðalgeir verður fyrst sýnd fjölskyldu hans og vinum í Sólvangi á Tjörnesi síðdegis á 90 ára afmælisdag hans. Um kvöldið, klukkan 20, verða báðar myndirnar sýndar á opinni og ókeypis sýningu í Eurovision-safninu á Húsavík. Öll eru velkomin.