Athyglin í auknum mæli beinst að einhverfu fullorðinna

Á Glerártorgi á alþjóðlega geðheilbrigðisdeginum 10. okt 2025 Fremri röð frá vinstir: Gerður Ósk Hjaltadóttir, Valdís Eyja Pálsdóttir og Nína Jensen. Standandi frá vinstir: Einar Brynjólfsson og Friðrik Einarsson Myndir aðsendar

„Á undanförnum árum hefur athygli beinst að einhverfu í auknum mæli. Um leið hefur orðið æ ljósara að þegar einhverf börn verða fullorðin tekur ekkert kerfi við sem mætir þörfum þeirra. Fullorðið einhverft fólk getur þurft að leita til heilbrigðisþjónustu, geðheilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu og starfsendurhæfingar, en þekking á einhverfu og aðlögun þjónustunnar er misjöfn,“ segir Valdís Eyja Pálsdóttir formaður Geðverndarfélags Akureyrar um ástæður þess að félagið blæs til málþings um einhverfu fullorðinna.

Hún segir að einhverfir fullorðnir glími mun oftar við geðrænan vanda en óeinhverft fólk. Í skýrslu heilbrigðisráðuneytisins frá 2024 um geðheilbrigðisþjónustu við einhverfa 18 ára og eldri er meðal annars vakin athygli á alvarlegri stöðu þessa hóps. Þar kemur fram að einhverft fólk sé í verulega aukinni hættu á geðrænum vanda og að rannsóknir hafi sýnt að það sé allt að níu sinnum líklegra til að deyja af völdum sjálfsvígs en óeinhverft fólk.

„Þetta eru staðreyndir sem við getum ekki litið fram hjá,“ segir hún. „Góð þjónusta við fullorðið einhverft fólk snýst því ekki aðeins um að auka þekkingu á einhverfu eða gera þjónustuna þægilegri. Hún getur skipt sköpum fyrir geðheilsu, lífsgæði og í alvarlegustu tilvikum líf fólks.“

Skýrslur endi ekki uppi í hillu

Valdís Eyja nefnir að á undanförnum tveimur árum hafi komið út mikilvægar opinberar skýrslur þar sem staða fullorðins einhverfs fólks hefur verið skoðuð og bent á ýmislegt sem betur má fara. Þar hafa jafnframt verið lagðar fram tillögur að úrbótum. „Okkur í Geðverndarfélaginu finnst mikilvægt að slíkar skýrslur endi ekki uppi í hillu. Það þarf að halda umræðunni áfram og spyrja: Hvað hefur gerst síðan? Hvað þarf enn að breytast – og hvernig getum við komið breytingunum í framkvæmd?,“ segir hún og bætir við að félagið vilji einkum beina sjónum sínum að stöðunni á Norðurlandi

Búseta eigi ekki að ráða því hvort einhverft fólk hafi aðgang að faglegri og viðeigandi þjónustu. Þekking á einhverfu þarf að vera til staðar innan þeirra kerfa sem fólk leitar til og þjónustan þarf að geta tekið mið af því að einhverft fólk getur upplifað, tjáð og sýnt vanlíðan með öðrum hætti en almennt er gert ráð fyrir.

„Skortur á slíkri þekkingu getur haft raunverulegar afleiðingar. Vandi getur verið misskilinn, geðræn einkenni farið fram hjá þjónustuaðilum eða einhverfan sjálf skyggt á annan vanda. Þjónusta sem er vel meint getur jafnvel reynst óaðgengileg ef samskiptaform, umhverfi eða meðferð tekur ekki mið af þörfum einhverfs einstaklings.“

Valdís Eyja Pálsdóttir formaður Geðverndarfélags Akureyrar

 Leiða saman ólík sjónarhorn

Valdís Eyja segir að málþingið fjalli þó ekki eingöngu um hvað kerfin gera eða gera ekki. „Við viljum leiða saman ólík sjónarhorn: fagþekkingu, reynslu einhverfs fólks og aðstandenda, niðurstöður opinberra úttekta og sjónarmið þeirra stofnana sem veita þjónustuna. Þannig vonumst við til að umræðan verði bæði upplýsandi og lausnamiðuð.“

Í lok málþingsins, eftir að hafa hlustað á framsögur, velta þátttakendur fyrir sér, hvað þurfi að breytast, hvaða hindranir eru í veginum og hvaða tækifæri eru til að byrja strax að gera betur?

Geðverndarfélag Akureyrar veitir ekki sjálft heilbrigðis- eða félagsþjónustu. „Hlutverk okkar er meðal annars að stuðla að umræðu um geðheilbrigði, miðla þekkingu og vekja athygli á því sem hægt er að bæta. Með þessu málþingi viljum við skapa vettvang þar sem einhverft fólk, aðstandendur, fagfólk, stjórnvöld og þjónustukerfin geta hlustað hvert á annað. Markmiðið er ekki að finna allar lausnir á einum laugardagseftirmiðdegi. Markmiðið er að umræðan leiði ekki aðeins til meiri vitundar heldur líka til áframhaldandi vinnu og raunverulegra umbóta.“

Ásdís Bergþórsdóttir sálfræðingur flytur erindið Einhverfa er ekki sjúkdómur