Að versla í heimabyggð

Sigurður Bibbi Sigurðarson skrifar

Oft á tíðum er talað um það að versla í heimabyggð. Það er oft tengt því þegar einhver heimamaður opnar búð eða þjónustu og vill þannig höfða til heimamanna að standa með sér í baráttunni.

Verslun í heimabyggð er mjög mikilvæg. Hún eflir atvinnulífið, hún stuðlar oft að frumkvæði og eykur bæði úrval þjónustu og álit heimamanna á heimabæ sínum.

Ég vil leyfa mér að skipta “Verslum í heimabyggð” í tvo flokka.

Annars vegar eru það verslanir sem eru útibú frá stærri fyrirtækjum í öðru sveitarfélagi og með því að opna í viðkomandi bæ þá gerir það íbúum auðveldara að nálgast þá vöru eða þjónustu á auðveldari hátt en ef það væri ekki á staðnum. Íbúar fá vinnu hjá fyrirtækinu og laun og útsvar verða eftir í bæjarfélaginu. Þetta eflir atvinnustarfssemi og kannski verður fjölbreyttari atvinnustarfsemi eftir að útibúið er opnað. Þetta er mjög jákvætt og þá sérstaklega ef þessi þjónusta eða verslun er ekki fyrir hendi í bænum.

Hins vegar eru það verslanir eða þjónusta sem heimamenn hafa frumkvæði að því að stofna og há oft á tíðum keppni við útibú annars staðar frá. Þetta er mikilvægt rétt eins og þegar útibúin opna og ef verð er sambærilegt og samkeppnishæft þá er um að gera að láta þessi einkareknu fyrirtæki heimamanna njóta þess. Þessi fyrirtæki ráða líka heimamenn til starfa og útsvarið og launin, rétt eins og hjá útibúunum, verða eftir á staðnum en auk þess verður sá hagnaður sem af rekstrinum hlýst eftir í bænum og nýtist við fjárfestingar þar.

Hvers vegna er ég að ranta um verslun í heimabyggð.

Ég var á rúntinum á Akureyri og sá alls konar útibú á ferðinni. Krónan, Bónus, Nettó (sem var einu sinni heimaverslun), Dominós, Subway, World Class, N1, Olís, Shell, BYKO, Húsasmiðjuna og fleiri. Ég held að það sé engin matvöruverslun heimamanna sem hefur lifað af samkeppni við risana. Það sama má segja um byggingariðnaðinn, hann er einokaður af BYKO og Húsasmiðjunni. Það hefur gerst hægt og bítandi að þessi risar hafa tekið yfir. Við almenningur erum ekki alveg með á nótunum og siglum sofandi að feigðarósi. Það endar með því að allur hagnaður af rekstri fyrirtækja fer eitthvað annað en í uppbyggingu í heimabyggð.

Þetta er sem betur fer ekki algilt. Í heimabyggð eru verktakar sem fá flest verkefnin sem eru á vegum sveitarfélagsins og oft líka þau sem eru á vegum ríkisins. Við erum með veitingastaði sem eru reknir af heimafólki en líka aðra sem eru reknir annars staðar frá. Við erum með líkamsræktarstöðvar sem eru í samkeppni við risann úr suðri og svona mætti lengi telja.

Hvað getum við gert?

Við getum og eigum að taka meðvitaðar ákvarðanir um hvar við verslum. Við hverja við verslum og hvernig rekstur er í gangi á viðkomandi stað. Auðvitað ræður pyngjan mestu um hvar við stígum niður fæti í innkaupum en þegar verð eru svipuð þá myndi ég alltaf ráðleggja fólki að versla við heimafólk. Ekki nóg með að allur peningurinn verður áfram á staðnum þá er líka aðfangakeðjan oft styttri. Ef við tökum veitingastaðina þá fá heimamenn kartöflur af bæ í nágrenninu, sömuleiðis grænmetið, brauðið oft úr bakaríi á staðnum, kjötið jafnvel úr sveitinni og fiskurinn beint af bryggjunni. Stóru keðjurnar byggja oft á tíðum meira á magninnkaupum og kaupa allt inn á alla staði á einum stað og senda svo út á land. Það er ekki gott fyrir umhverfið að kálhausinn sé keyrður yfir hálft landið ef hann er til í bakgarði veitingastaðarins.

Einn ótvíræður kostur við að hafa heimamenn í rekstrinum frekar en utanaðkomandi er að þeir loka síður strax og gefur á bátinn. Þeir reyna að halda áfram því þeir bera hag heimamanna fyrir brjósti á meðan exelskjalið ræður þegar keðjurnar taka ákvörðun.

Það er samt rétt að árétta að keðjur hafa ekki alltaf neikvæð áhrif. Ef keðjuverkunin er þannig að vöruverð lækkar á staðnum þá er það til hagsbóta, ekki bara fyrir heimamenn heldur líka þau fyrirtæki sem þurfa að kaupa það sem keðjurnar bjóða upp á. Eins er það þannig að þegar keðjurnar eins og matvöruverslanir og byggingarvöruverslanir hafa drepið alla samkeppni heimamanna þá er erfitt að byrja frá grunni og etja kappi við þær. Heimamenn verða bara að lifa í voninni að þær loki ekki útibúinu á staðnum eða ef það gerist að einhver taki við boltanum og opni samskonar verslun eða þjónustufyrirtæki og var fyrir.

Ef við viljum blómlegt atvinnulíf, byggt upp af heimamönnum með hagsmuni heimabyggðar að leiðarljósi þá styðjum við það. Að öðrum kosti fækkar tækifærunum til að stunda eigin rekstur.

Verslun í heimabyggð er því ekki byggð á frasa sem menn nota á hátíðastundum. Verslun í heimabyggð getur verið grundvöllur þess að byggð haldist á staðnum.