Hátíðarræða 1. maí 2026

Aðalsteinn Árni Baldursson formaður í pontu. Myndir Framsýn

Dagurinn í dag, minnir okkur á að þau réttindi sem við teljum sjálfsögð, urðu ekki til án mikilla átaka. Þau urðu til vegna þess að venjulegt vinnandi fólk, konur, kvár og karlar, lögðu saman krafta sína, létu rödd sína heyrast og neituðu að sætta sig við óréttlæti og mismunun. 

Dagurinn á sér langa og stundum sársaukafulla sögu, en hún er líka saga vonar: saga um að samstaða getur breytt samfélögum, lagað viðhorf og lyft lífskjörum kynslóða til betri vegar.

Og á slíkum degi horfum við ekki aðeins inn á við, heldur líka út í heim. Um þessar mundir geisar víða ófriður og átök sem bitna fyrst og fremst á saklausu fólki þar sem börn og konur eru ekki síst berskjölduð. Við köllum eftir friði, virðingu fyrir mannslífum og mannréttindum, og því að Ísland láti rödd sína heyrast skýrt þegar kallað er eftir vopnahléi, mannúð og réttlæti. Á sama hátt verðum við að hafna fordómum og mismunun, hvar sem er í heiminum. Rasismi, útilokun og óþol grafa undan samfélagslegri samheldni og veikja þá undirstöðu sem velferð og réttlæti hvíla á.

Því miður höfum við séð merki þess að andúð á erlendum ríkisborgurum og innflytjendum fari vaxandi. Það er verulega miður, ekki aðeins vegna þess að það er rangt, heldur líka vegna þess að íslenskt samfélag byggir í dag í vaxandi mæli á framlagi fólks af ólíkum uppruna. Vinnustaðirnir okkar: heilbrigðisþjónustan, ferðaþjónustan, framleiðslan, skólarnir og almenn þjónusta bera þess skýr merki. Markmiðið er í raun ekki flókið: að standa með mannúð, friði og jafnrétti: að hafna stríðsrekstri, hatursorðræðu og mismunun hvort sem hún birtist í launamun, kynþætti, stöðu á vinnumarkaði, almennri þjónustu eða daglegu viðmóti. Þegar við stöndum saman styrkjum við ekki aðeins hvert annað, við styrkjum lýðræðið sjálft.

Verkalýðsfélögin á Íslandi munu áfram sem hingað til berjast fyrir bættum kjörum félagsmanna fyrir mannsæmandi launum, öruggu starfsumhverfi og velferð sem stendur undir nafni. Það er hlutverk okkar að gæta þess að vinnandi fólk sitji ekki eftir og tíni upp brauðmola af borði þeirra ríku. Sá tími er löngu liðinn. Því miður höfum við á undanförnum árum séð tilhneigingu til þess að lagasetningar og boðaðar breytingar á velferðarkerfinu séu settar fram án nægilegs samráðs og stundum með þeim hætti að þær bitni harðast á þeim sem hafa minnst milli handanna. Við megum aldrei láta skammsýni eða stundarhagsmuni fjármálaaflana grafa undan sjálfsögðum réttindum verkafólks.

Uppgjöf er ekki í boði!

Kæru félagar, það er mikil óvissa framundan!

Nú er svo komið að gildandi kjarasamningar aðila vinnumarkaðarins eru komnir í uppnám, þar sem verðbólgan er fyrir ofan þau viðmið sem sett voru við undirritun samningsins í ársbyrjun 2024. Fyrir heimili landsins þýðir þetta einfaldlega að launahækkanir, sem samþykktar voru í trausti þess að verðlag myndi haldast í skefjum, bráðna upp í hækkandi kostnaði heimilanna sem tengist ekki síst húsnæði, matvöru, þjónustugjöldum og vöxtum á skuldsett heimili.

Ekki er að sjá að stjórnvöld ætli sér að bregðast við með afgerandi hætti til að sporna gegn frekari hækkun verðbólgu. Svo því sé haldið til haga, þá vantar ekki frekari greiningar eða frasa frá stjórnvöldum og seðlabankastjóra um að allt sé öðrum að kenna, heldur aðgerðir sem snúa að rót vandans: húsnæðisframboði, vaxtakostnaði, vöruverði, gjaldskrám hins opinbera og ábyrgri fjármálastjórn.

Markmið kjarasamninganna 2024 á almenna vinnumarkaðinum var skýrt: að ná niður verðbólgu og vöxtum og skapa forsendur fyrir stöðugleika. Launafólk samþykkti hófsamar launahækkanir í trausti þess að fyrirtæki héldu aftur af verðhækkunum og hið opinbera stæði við gefin fyrirheit. Þar á meðal voru loforð ríkis og sveitarfélaga um að stilla gjaldskrárhækkunum í hóf — sérstaklega þegar kemur að barnafjölskyldum og fólki í viðkvæmri stöðu. Því miður fóru hlutaðeigandi aðilar ansi frjálslega með gefin loforð, þó ekki allir.

Brostin loforð, hækkun þjónustugjalda, skatta og almennt aðgerðarleysi stjórnvalda hafa viðhaldið þrálátri verðbólgu og leitt til hækkandi vaxta sem skuldsettum heimilum er ætlað að mæta án þess að hafa burði til þess. Í þríhliða samtali verkalýðshreyfingar, stjórnvalda og atvinnurekenda er því brýnt að tekið verði mark á tillögum sem miða að því að stemma stigu við verðbólgu og styðja þá sem verst hafa farið út úr ástandinu, ekki síst unga fólkið. Jafnframt því að bregðast við núverandi vanda í efnahagsmálum og stöðu heimilanna verðum við að huga að innviðum og jöfnum tækifærum til búsetu. Aðgengi að vinnu, menntun og heilbrigðisþjónustu á ekki að ráðast af póstnúmeri. Þegar landsbyggðin veikist, þá veikist Ísland allt.

Á Alþingi Íslendinga er nú til umræðu að draga úr vægi landsbyggðarinnar í ákvarðanatöku með breytingum á þingmannafjölda milli kjördæma. Fjölga á þingmönnum á höfuðborgarsvæðinu á kostnað landsbyggðarinnar. Slík nálgun sendir út röng skilaboð. Lýðræði snýst ekki aðeins um fjölda, heldur jafnræði til áhrifa — enda verður stór hluti verðmætasköpunar til utan höfuðborgarsvæðisins.

Kæra samkoma!

Í ljósi umræðu síðustu missera á Alþingi er full ástæða til að lýsa yfir áhyggjum af fyrirhuguðum breytingum á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Slíkar breytingar varða grundvallaröryggi fólks: hvernig samfélagið bregst við þegar fólk missir vinnu, veikist, þarf að breyta um starfsvettvang eða stendur frammi fyrir óvæntum áföllum. Á íslenskum vinnumarkaði hefur um langt skeið gilt sú grundvallarregla að ákvarðanir sem snerta kjör, starfsöryggi og félagslegt öryggi séu teknar í nánu og markvissu samráði við heildarsamtök launafólks.
Þríhliða samstarf stjórnvalda, launafólks og atvinnurekenda er lykilforsenda trausts og stöðugleika. Þessi samvinna hefur lagt grunn að velsæld og jöfnuði á Íslandi og er auðlind sem ber að rækta.

Tillögur sem varða grundvallarréttindi á vinnumarkaði krefjast víðtæks samstarfs og vandaðra greininga. Það má ekki gerast að svo stór mál séu afgreidd í flýti eða án þess að hlustað sé á raddir þeirra sem málið snertir mest. Ef samráð er hunsað og réttindi skert einhliða er verið að setja samstarfið í óvissu og grafa undan festu á vinnumarkaði. Verkalýðshreyfingin krefst þess að áform um að skerða réttindi vinnandi fólks verði dregin til baka og að samtal við aðila vinnumarkaðarins verði tekið alvarlega. Við eigum að byggja upp öryggisnet, ekki klippa það niður. Sterkt velferðarkerfi og skýr réttindi eru ekki útgjöld í hefðbundnum skilningi — þau eru samfélagsleg fjárfesting. Þegar óöryggi eykst aukast líkur á skulda- og heilsuvanda og kostnaður samfélagsins vex til lengri tíma.

Við köllum líka eftir markvissu samráði um byggða- og atvinnumál — hér á Norðurlandi og um land allt. Nú þegar þrengir verulega að í samfélaginu við Skjálfanda, ekki síst þar sem starfsemi PCC á Bakka liggur niðri, verða stjórnvöld að koma að með myndarlegum hætti. Það þarf að byggja brú milli áfalla og nýrra tækifæra: með virkum atvinnuúrræðum, stuðningi við nýsköpun og menntun og stöðugu starfsumhverfi.
Ef við viljum að fólk búi hér áfram, þá verðum við að sýna í verki að byggðin skiptir máli. Nefna má fjölmörg dæmi um það hvernig ákvarðanir, teknar við Austurvöll, hafa bein áhrif á landsbyggðina.

Hækkun veiðigjalda og flutningskostnaðar, skerðing á byggðakvóta og ýmsar hækkanir á þjónustu- og innviðagjöldum leggjast þungt á svæði þar sem atvinnulífið má ekki við frekari áföllum eða aukinni skattheimtu, ekki síst brothættar byggðir. Afleiðingarnar liggja þegar fyrir — svo vitnað sé í komur skemmtiferðaskipa til Húsavíkur í sumar, þar sem skipakomum fækkar verulega milli ára og þá hefur úthlutuðum byggðakvóta til Raufarhafnar verið skertur á undanförnum árum. Þá er einnig til skoðunar að draga verulega úr niðurgreiðslum þegar kemur að Loftbrúnni, sem er ekki munaður heldur jöfnunartæki milli landshluta og tryggir ekki síst aðgengi að sérfræðiþjónustu á höfuðborgarsvæðinu.

Það er því full ástæða til að hvetja stjórnvöld til að sýna sanngirni og efla Loftbrúna í stað þess að þrengja að landsbyggðinni. Þegar gjöld eru hækkuð þarf að horfa á heildaráhrifin. Það er til dæmis afar misráðið að hækka virðisaukaskatt á baðlón, sjóböð og aðra afþreyingarþjónustu þar sem slíkt getur bæði hækkað verð og veikt rekstrarforsendur fyrirtækja.

Ég vel að nefna nokkur dæmi sem miða af því að veikja landsbyggðina og þar með verkalýðshreyfinguna. Því miður eru dæmin miklu fleiri en verða ekki tíunuð hér frekar.

Kæru félagar, að lokum þetta!

Eitt af hlutverkum stéttarfélaga er að standa vörð um hagsmuni félagsmanna en líka að hlusta, greina stöðuna og bregðast við áður en vandinn verður óviðráðanlegur. Í því ljósi fékk félagið Vörðu — rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, til að greina stöðu félagsmanna Framsýnar. Niðurstöðurnar sýna að fjárhagsstaða félagsmanna er að jafnaði betri en hjá öðru launafólki, sem er ánægjulegt og sýnir að við gerum að gera eitthvað rétt. En niðurstöðurnar minna okkur líka á að kjör eru ekki sjálfgefin og geta breyst hratt þegar verðlag hækkar, vextir þyngjast eða atvinnuöryggi veikist.

Þess vegna er barátta stéttarfélaga tvíþætt: að verja það sem áunnist hefur og að styðja þau sem standa höllum fæti. Framsýn kallar eftir því að við gerum enn betur og hvetur til samstöðu hagsmunaaðila á svæðinu með það að markmiði að gera gott samfélag enn betra. Stéttarfélögin í Þingeyjarsýslum eru tilbúin í þessa vegferð með öllum þeim sem vilja leggja hönd á plóg. En til þess að það takist þurfum við að byggja upp traust, tala saman af heiðarleika og setja sameiginleg markmið framar sérhagsmunum. Það er sama hugsun og liggur undir 1. maí: að virðing fyrir vinnu birtist í mannsæmandi kjörum, öruggu húsnæði, aðgengi að þjónustu og því að fólk geti lifað góðu lífi af sínum launum. Að endingu vil ég þakka ykkur öllum fyrir góða hlustun og fyrir að mæta hér í dag á baráttudegi verkafólks.

Megi samstaða verkafólks áfram vera okkar sterkasta afl. Stöndum saman um frið, jafnrétti og réttlæti og um að enginn verði skilinn eftir burt séð frá stöðu, kyni eða kynþætti.

Takk fyrir.

Það er jafnan vel mætt til fundar  þann 1 mai á Húsavík