Verðbólgan – óvelkominn gestur sem étur kökuna okkar

Guðmundur Tómas Axelsson framkvæmdastjóri Sambands íslenskra sparisjóða

Verðbólga er eins og gestur sem mætir óboðinn í afmæli, borðar kökuna, drekkur gosið og skilur svo eftir sig reikninginn. Í einföldu máli er verðbólga hækkun á almennu verðlagi, sem þýðir að þú færð minna fyrir krónuna þína í dag en í gær. Launin standa í stað en mjólkin, bensínið og húsnæðið hækkar.

En hvað er hægt að gera til að berjast við þetta óféti ef slíkt mætti kalla?

Til eru nokkur tól og tæki sem hægt er að nota til þess að hafa áhrif á verðbólgu.

Vopn Seðlabankans

Helsta vopn Seðlabankans eru stýrivextir og þá að hækka þá. Hugmyndin er einföld, kæla hagkerfið með því að gera lán dýrari, sparnað eftirsóknarverðari og minnka neyslu.

Stóra spurningin er hvort þetta sé að virka? Já segja sumir en nei segja aðrir.

Háir vextir draga jú úr eftirspurn en á sama tíma hækkar greiðslubyrði heimila og kostnaður fyrirtækja eykst. Þetta er dálítið eins og að beita krakka boðum og bönnum og vonast til að hann þreytist og hlýði. Þetta vopn Seðlabankans er afar veikt ef aðrir þættir spila ekki með. Stjórnvöld, verkalýðshreyfingin og fyrirtækin í landinu þurfa að vera með.

Tól og tæki stjórnvalda

Stjórnvöld þurfa að halda aftur af ríkisútgjöldum og sýna aga. Það gengur ekki að kæla hagkerfið ef á sama tíma er verið að dæla peningum inn í það. Mikilvægt er að nálgast breytingar á opinberum gjöldum og álögum af yfirvegun, hækkanir á virðisaukaskatti og gjöldum á bíla hafa til að mynda ýtt undir verðbólgu á Íslandi undanfarið. Þá geta stjórnvöld einnig lagt sitt af mörkum með því að draga úr flöskuhálsum í atvinnulífinu og greiða fyrir auknu framboði húsnæðis.

Nauðsynlegt er að stjórnvöld og Seðlabanki Íslands séu sem mest samstillt, enda skiptir trúverðugleiki miklu máli í baráttunni við verðbólgu. Þetta er ekki rétti tíminn til að kaupa sér skammtímavinsældir með óábyrgum aðgerðum.

Ef annar fóturinn er á bensíngjöfinni og hinn á bremsunni þá fer bíllinn ekki langt og hann eyðir alveg helling.

Aðkoma verkalýðshreyfingarinnar

Verkalýðshreyfingin stendur líklega frammi fyrir einu erfiðasta og viðkvæmasta verkefninu en það er jafnvægi milli launa og kaupmáttar. Launafólk vill eðlilega verja kaupmátt sinn en miklar launahækkanir geta ýtt undir verðbólgu sem leiðir til enn hærri vaxta. Í kjölfarið minnkar kaupmáttur og við erum komin í vítahring sem gerir ekkert annað en að bíta okkur í rassinn.

Raunveruleg lausn felst frekar í skynsamlegum samningum á launamarkaði, langtímahugsun og sameiginlegri ábyrgð með öðrum aðilum á markaði.

Framlag fyrirtækjanna í landinu

Framlag fyrirtækjanna í landinu er líklega sá þáttur sem fær minnst pláss í fjölmiðlum þegar fjallað er um verðbólgudrauginn. Fyrirtækin geta gert ýmislegt svo sem að halda aftur af sér þegar kemur að launahækkunum umfram almenna kjarasamninga. Stærsta framlag þeirra er þó að halda verðhækkunum í lágmarki og stuðla þannig að sem minnstum neikvæðum áhrifum á kaupmátt. Ekki eru allir sammála um framlag fyrirtækja í landinu í þeirri verðbólgutíð sem við Íslendingar höfum upplifað síðustu mánuði. Fyrirtækin telja sig hafa lagt mikið af mörkum undir ströngu verðlagseftirliti ASÍ en aðrir benda á að á sama tíma skila verslunarkeðjur landsins methagnaði í tölum sem meðal Jóninn skilur ekki - milljörðum.

Niðurstaðan

Því miður er ekki til nein töfralausn þegar kemur að því að berjast við verðbólguna. Þetta er ekki bara verkefni Seðlabankans eða stjórnvalda. Heldur samvinnuverkefni þeirra, verkalýðshreyfingarinnar, fyrirtækja í landinu og í raun okkar allra. Við sem einstaklingar þurfum líka að skoða hvað við getum gert til að styðja við ofangreinda þætti.

Niðurstaðan er klisjukennd og óspennandi: SAMVINNA.

Ef allir fara í sitthvora áttina komumst við aldrei á leiðarenda. Með samstilltu átaki þá er hægt að koma böndum á ófétið og eiga kökuna í afmælinu útaf fyrir okkur.

Svo eru að sjálfsögðu aðrir þættir sem geta haft áhrif á verðbólgu og erfitt er að eiga við svo sem stríð og náttúruhamfarir. Eins má alltaf velta fyrir sér hvað séríslenskir þættir eins og verðtrygging og krónan hafa að segja þegar kemur að verðbólgu.