Kvíði frá sjónarhorni barna.

Elín Karlsdóttir sálfræðingur og leikskólakennari

Kvíðinn passar upp á sjálfan sig: Eðluheilinn

Kvíði er eðlilegt ástand sem flestir upplifa reglulega. Í grunninn er eini tilgangur kvíðans að passa upp á öryggi okkar. Það má segja að kjarni kvíðans sé óttaviðbragðið sem er rótgróið í taugakerfinu og birtist í líkama okkar, hegðun og hugsunum. Það svæði í heilanum sem stjórnar óttaviðbragðinu er stundum kallað eðluheilinn vegna þess að talið er að þessi hluti hefur haldist meira og minna óbreyttur síðan við vorum eðlur í þróunarsögunni. Það fer engin flókin hugsun eins og rökhugsun fram í eðluheilanum og þess vegna lærir hann á mjög einfaldan hátt hvað sé hættulegt og hvað ekki og að bregðast við með því að flýja, frjósa eða berjast. Lærdóminn byggir þessi hluti heilans að mestu á minningum sem tengdar eru skynjunum okkar og ósjálfráðum líkamlegum viðbrögðum t.d auknum hjartslætti, köldum svita, magaverk og skjálfta í líkamanum. Eðluheilinn rýnir í viðbrögð okkar við því sem gerist í kringum okkur og hvað virkar til þess að minnka óttann innra með okkur.

Eðluheilinn í Óla

Tökum dæmi um Óla sem er 10 ára og er hræddur við hunda. Í hvert skipti sem hann er úti að labba með mömmu eða pabba og heyrir hundi gelta þá byrjar hjartað að slá hraðar, hann fær sting í magann og langar helst að fela sig á bakvið foreldri sitt eða hlaupa í burtu. Þessi viðbrögð eru vægari ef hann er staddur heima hjá sér og heyrir í hundi gelta úti fyrir en enn meiri ef hann sér hund gelta. Eðluheilinn hjá Óla er sennilega búinn að skrá það niður hjá sér að hundar séu hættulegir og telur lausnina vera þá að gera allt til að sjá eða heyra lítið sem ekkert í hundum. Eðluheilinn er ekki fær um að velta fyrir sér af hverju Óla finnst hann þurfa að óttast og forðast hunda, þær vangaveltur er of flóknar. Foreldrar hans hafa tekið eftir þessum ótta hjá Óla og segja honum oft að það sé óþarfi að vera svona hræddur, Óla finnst jafnvel eins og foreldrum sínum finnist þetta kjánalegt.

Framheilinn

Kvíði hefur líka áhrif á önnur svæði í heilanum þar með talið framheilann okkar. Það er svæði sem er staðsett bak við ennið og stjórnar meðal annars rökhugsun. „Þegar eðluheilinn hefur kveikt óttaviðbragðið spyr framheilinn okkar hvort það sem við erum hrædd við sé í alvörunni hættulegt. Óli trúir að vissu leyti foreldrum sínum en líkamlegu viðbrögðin hans segja honum eitthvað allt annað. Stundum getur eðluheilinn nefnilega hálfpartinn tekið stjórnina og ruglað framheilann í rýminu og þá fer framheilinn að búa til rök fyrir órökréttum óttanum. Óli færi þá að sannfæra sjálfan sig um að hundar séu hvort eð er bara leiðinleg dýr og maður þurfi ekkert að vera að sýna þeim áhuga. Þetta út af fyrir sig er í góðu lagi, það þarf ekkert öllum að líka vel við hunda en ef eðluheilinn er við stjórnina eru málin líklega flóknari og meira hamlandi. Óli þarf til dæmis að ganga fram hjá tveimur hundum ef hann gengur stystu leiðina í skólann og hann hefur nokkrum sinnum á leið sinni í skólann lent í því að mæta hundi og eiganda hans. Með því að fara lengri leið í skólann þar sem hann þarf ekki að ganga fram hjá hundunum og hefur hingað til ekki mætt hundum þá verður eðluheilinn rólegri.

Og hvað er þá vandamálið?

Þetta veldur því að Óli er sífellt að mæta of seint í skólann og Óli veit að foreldrar hans munu ekki verða sáttir með það. Þeir myndu heldur ekki verða sáttir með að það sé vegna þess að Óli vill ekki þurfa að rekast á hunda á leiðinni. Þá notar Óli framheilann sinn og reynir að fara bara fyrr af stað í skólann, hlaupa alla leiðina eða segjast hafa gleymt sér á leiðinni. Eðluheilinn býr ekki yfir færni til þess að hugsa og skipuleggja þetta. Fari framheilinn og eðluheilinn í samstarf á þennan hátt þar sem eðluheilinn er við stjórnina þá er líklegt að vandinn muni einungis vaxa. Þegar eðluheilinn er við stjórnina þá er kvíðinn oft mikill eða truflandi og rökhugsunin í framheilanum verður órökrétt og leiðir okkur á villigötur. Í hvert skipti sem Óli kemst upp með að forðast hunda þá styrkist trú eðluheilans á því að hundar séu hættulegir og viðbrögð Óla verða sterkari í hvert skipti sem hann verður var við hunda. Annað sem eðluheilinn er gjarn á að gera er að alhæfa, þannig getur ótti við hunda þróast í ótta við önnur dýr, komið upp við fleiri aðstæður eða jafnvel þróast út í aðrar kvíðaraskanir.

Hvað er hægt að gera?

Fyrst þarf að átta sig á að það er eðluheilinn sem er við stjórnvölinn en ekki framheilinn. Það getum við gert með því að spyrja okkur í góðu tómi þegar eðluheilinn er slakur; “er ástæða til þess að vera svona hræddur við þetta?”, “væri ekki miklu betra að geta farið stystu leiðina í skólann?”, “langar mig að vera alltaf svona hræddur þegar ég þarf að labba í skólann?”. Og fara síðan yfir rökin á bak við þetta allt saman. Síðan þarf að taka ákvörðun um að kenna eðluheilanum betur. Munum að eðluheilinn skilur ekki röklegt samhengi, hann byggir lærdóm

sinn einungis á líkamlegum viðbrögðum og hvaða skilaboð skynfærin hafa sent honum. Hann kann líka bara að bregðast við með því að flýja, frjósa eða berjast. Þannig að eðluheilinn hans Óla er búinn að læra það að þegar Óli forðast eins og hann getur að mæta hundum þá koma líkamlegu óttaviðbrögðin ekki fram og þá heldur eðluheilinn að hann sé að standa sig vel. Það sem þarf hins vegar að gera er að „kenna“ eðluheilanum upp á nýtt hvað sé raunverulega hættulegt og hvað ekki. Það er t.d. gott að gera með því að leyfa honum að fara í gegnum óttaviðbrögðin án þess að nokkuð hættulegt gerist. Það þarf í raun að sanna það fyrir eðluheilanum í Óla að það er óhætt að vera í kringum langflesta hunda þrátt fyrir að óttaviðbrögðin fari af stað. Þannig erum við í raun að leyfa framheilanum að taka stjórnina og róa eðluheilann. Smám sama lærir eðluheilinn að ráðfæra sig fyrst við framheilann áður en hann bregst við í langflestum aðstæðum þar sem óþarfi er að verða mjög hræddur í.