Fram­tíð endur­hæfingar á Norður­landi

Ingibjörg Isaksen

Um áratugaskeið hefur byggst upp öflug endurhæfingarþjónusta á Kristnesi í Eyjafjarðarsveit. Þar hefur orðið til sérhæfð þekking, reynsla og faglegt umhverfi sem hefur þjónað fólki á Norðurlandi og víðar um land.

Nú standa yfir miklar breytingar. Vegna ástands húsnæðisins hefur starfsemin þurft að færast frá Kristnesi. Hluti hennar hefur verið fluttur til Sjúkrahússins á Akureyri og unnið er að lausnum fyrir aðra þætti þjónustunnar. Það er skiljanlegt að grípa þurfi til tímabundinna ráðstafana þegar aðstæður kalla á það. Öryggi sjúklinga og starfsfólks verður alltaf að vera í fyrirrúmi. En bráðabirgðaráðstöfun leysir ekki úr þeirri óvissu sem ríkir um framtíð þjónustunnar og má ekki festast í sessi einfaldlega vegna þess að endanlegar ákvarðanir dragast á langinn.

Kristnes á sér merka sögu. Þar var fyrst reist berklahæli árið 1927 og staðurinn verður því hundrað ára á næsta ári. Sjúkrahúsið á Akureyri hefur rekið þar endurhæfingardeild um áratuga skeið með góðum árangri. Áhyggjur af framtíð starfseminnar eru því skiljanlegar. Yfir 2.500 manns hafa skrifað undir áskorun til stjórnvalda um að tryggja nauðsynlegt fjármagn til viðhalds og uppbyggingar svo þessi mikilvæga starfsemi veikist ekki eða leggist af. Endurhæfing er enda arðbær fjárfesting, bæði fyrir einstaklinginn og samfélagið.

Þekking sem tekur mörg ár að byggja upp

Kristnes hefur sérstaka stöðu í íslenskri endurhæfingarþjónustu. Fram til þessa hefur sérhæfð og umfangsmikil endurhæfing einkum verið veitt á þremur stöðum: Reykjalundi, Grensás og Kristnesi. Tvær þessara starfsstöðva eru á höfuðborgarsvæðinu en Kristnes hefur gegnt lykilhlutverki í að tryggja sérhæfða endurhæfingu utan þess.

Á Kristnesi hefur þjónustan verið byggð upp á einum stað, í umhverfi sem hentar vel til endurhæfingar. Þar hefur skapast faglegt samfélag þar sem ólíkar heilbrigðisstéttir vinna saman og þjónustan myndar samfellt ferli. Einstaklingur í endurhæfingu getur þurft á þjónustu margra fagstétta að halda á sama tíma. Þegar hún er samþætt er auðveldara að halda utan um meðferðina, laga hana að þörfum hvers og eins og styðja við bata.

Húsnæði undir heilbrigðisþjónustu verður að uppfylla þær kröfur sem til þess eru gerðar. Þegar næstu skref eru metin þarf þó einnig að horfa til verðmætis staðsetningarinnar, umhverfisins, þjónustunnar og þekkingarinnar sem þar hefur byggst upp.

Bráðabirgðalausn má ekki festa sig í sessi

Til skamms tíma getur verið óhjákvæmilegt að dreifa þjónustunni á fleiri staði. Slíkt fyrirkomulag má hins vegar ekki festast sessi. Dreifð þjónusta getur verið flóknari og kostnaðarsamari í rekstri, dregið úr samhæfingu fagstétta og verið verri fyrir sjúklinga. Fólk sem glímir við skerta færni eftir veikindi eða slys á ekki að þurfa að fara á milli staða til að fá þá heildstæðu endurhæfingu sem það þarf.

Þegar framtíðarlausnir eru bornar saman þarf því að meta kostnað og gæði þjónustunnar. Ekki nægir að horfa á kostnað við nauðsynlegar úrbætur á Kristnesi heldur einnig hvað aðrar lausnir kosta til lengri tíma, áhrif þeirra á sjúklinga og hvort þær varðveiti faglegt umhverfi og samhæfingu þjónustunnar.

Óvissan hefur einnig áhrif á starfsfólkið. Sérhæfður mannauður og reynsla verða ekki byggð upp á einni nóttu. Dragist ákvörðun um staðsetningu, umfang og framtíð starfseminnar á langinn eykst hættan á að fólk leiti annað og verðmæt þekking tapist af svæðinu.

Jafnt aðgengi óháð búsetu

Nú stendur yfir stefnumótun um framtíð endurhæfingarþjónustu á Íslandi. Í drögum að hvítbók heilbrigðisráðuneytisins er lögð áhersla á heildstæða þjónustu og jafnt aðgengi að endurhæfingu óháð búsetu. Kristnes er prófsteinn á hvort þeirri stefnu verði fylgt utan höfuðborgarsvæðisins. Markmið um jafnt aðgengi þarf að endurspeglast í ákvörðunum og fjárveitingum.

Það væri mikil afturför ef fólk á landsbyggðinni þyrfti í auknum mæli að sækja sérhæfða endurhæfingu suður. Endurhæfing getur staðið yfir í langan tíma og þá skiptir nálægð við heimili, fjölskyldu og stuðningsnet miklu. Búseta á ekki að gera fólki erfiðara fyrir að fá þá þjónustu sem það þarf til að endurheimta heilsu, færni og sjálfstæði.

Starfshópur sem heilbrigðisráðuneytið skipaði til að vinna að framtíðarsýn fyrir fasteignir Kristnesspítala hefur skoðað aðstæður á staðnum, en niðurstöður hans liggja ekki fyrir. Engar framkvæmdir standa nú yfir á Kristnesi þótt ljóst sé að verulegra úrbóta sé þörf til að húsnæðið verði á ný fullnægjandi og heilnæmt. Á meðan ríkir áfram óvissa um framtíð þjónustunngar.

Tími skýrra ákvarðana

Ábyrgðin liggur nú hjá stjórnvöldum. Þau þurfa að eyða óvissunni og leggja fram skýra, tímasetta áætlun um framtíð sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu á Norðurlandi, staðsetningu hennar og hvernig tryggja eigi að starfsfólk og sérþekking haldist á svæðinu. Jafnframt þarf að tryggja þjónustuna meðan á breytingunum stendur og fjármögnun þeirrar lausnar sem verður fyrir valinu. Óvissan má ekki halda áfram mánuðum eða árum saman.

Kristnes hefur gegnt mikilvægu hlutverki í íslenskri endurhæfingu um áratugaskeið. Verðmæti staðarins felst bæði í aðstöðunni og staðsetningunni, en ekki síður í þeirri samfelldu þjónustu og sérþekkingu sem þar hefur byggst upp. Við megum ekki láta langvarandi óvissu grafa undan því sem tekið hefur mörg ár að skapa.

Endurhæfing á Norðurlandi er ekki aðeins hagsmunamál íbúa svæðisins. Hún er hluti af því að tryggja jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu og nýta sameiginlega fjármuni skynsamlega. Þess vegna verða stjórnvöld að ljúka vinnunni, leggja valkostina fram með gagnsæjum hætti og taka ákvörðun. Bráðabirgðaástandið má ekki verða varanlegt. Endurhæfing þarf að eiga framtíð á Norðurlandi.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.